سرگیجه

سرگیجه شکایت شایعی است که به طور مکرر از افراد مختلف شنیده می­شود، ولی مفهومی که از آن مورد نظر است، متفاوت می­باشد. به عبارت دیگر سرگیجه اصطلاح عامی است که به احساس­های متفاوت در سر گفته می­شود. به دلیل اهمیت موضوع به هر یک از این موارد می­پردازیم. از نظر پزشکی، اگر فردی احساس چرخش یا حرکت خود و یا محیط اطراف خود را داشته باشد، مبتلا به سرگیجه واقعی است و دلیل آن، اختلال عملکرد در دستگاه تعادلی گوش داخلی یا ارتباط­های عصبی این دستگاه با مخچه یا ساقه­ی مغز است. به طور معمول سرگیجه واقعی با حالت تهوع، استفراغ و نیز اختلال تعادل همراه است.

حالت­های دیگری چون احساس سنگینی یا سبکی در سر، یا گیجی، از آن جمله است.

حالت گیجی:

دراثرکاهش قند خون، افت فشار خون، اضطراب و تند تند نفس کشیدن این حالت بروز می­نماید، که شواهد همراه به تشخیص واقعی کمک می­کند.

کاهش قند خون علاوه بر گیجی، با حالت تهوع، تعریق، اضطراب و لرزش دست همراه است. البته این مورد بیشتر در افراد مبتلا به بیماری قند ﴿دیابت﴾ که قند خون به صورت نامنظم کنترل می­شود، اتفاق می­افتد. هم­چنین افراد دیابتی که گاهی به تجویز خود، میزان داروی مصرفی را افزایش می­دهند، ممکن است دچار این حالت شوند. گرسنگی طولانی مدت نیز باعث کاهش قند خون و احساس گیجی در سر می­شود.

بعضی افراد، زمانی که به مدت طولانی می­ایستند ﴿مثلاً دانش آموزان در سر صف یا در مراسم خاص﴾، یا در هوای گرم و مکان شلوغ قرار می­گیرند، احساس گیجی می­کنند و چنان­چه به حضور خود در آن شرایط ادامه دهند، ممکن است به زمین بیفتند و بی­هوش شوند. این حالت در افراد جوان به دلیل تغییر در دستگاه عصبی است که در صورت تکرار نشدن، چندان با اهمیت نمی­باشد. ولی بروز این وضعیت در افراد میانسال و مسن می­تواند به دلیل بیماری قلبی باشد که نیازمند ارزیابی جدی است.

اگر حالت گیجی بر اثر افت فشار خون باشد؛ به هنگام برخاستن فرد از روی زمین عارض می­شود که این حالت با تاری دید موقت همراه است. کسانی که داروهای ضد فشار خون مصرف می­کنند و نیز افراد دیابتی به طور شایع دچار این حالت می­شوند. اگر میزان کاهش فشار خون زیاد باشد، نیازمند بررسی پزشکی و درمانی است.

بسیاری از کسانی که از سرگیجه شکایت می­کنند، زمینه­ی مشکلات روحی و اضطراب دارند. اضطراب سبب تضعیف تعادل ارتباطات عصبی در مغز شده و فرد مبتلا احساس گیجی می­کند. به عبارت دیگر راه بهبودی گیجی از بین بردن اضطراب است. اضطراب گاهی منجر به حملات همراه با نفس نفس زدن می­شود که همین تنفس سریع باعث کاهش میزان اسید کربنیک خون و بروز حالت گیجی می­گردد. کنترل تنفس به طور ارادی، گیجی سر را بهبود می­بخشد.

تعریف اضطراب از نوع حمله­ای به نام حمله­های پانیک ﴿Panic﴾ در این­جا مفید به نظر می­رسد. حمله پانیک، اضطراب شدید، بی­قراری به همراه تنگی نفس، تپش قلب و احساس کاذب قریب الوقوع بودن مرگ است که معمولاً 15 تا 20 دقیقه طول می­کشد، در این حملات نیز ممکن است احساس گیجی به همراه تهوع وجود داشته باشد.

گاهی گیجی عارضه­ی مصرف داروهای آرام­بخش، ضد افسردگی و خواب­آور است.

داروهای قلبی و ضد فشار خون نیز می­تواند چنین عارضه­ای را ایجاد کند. در این گونه موارد بهتر است بیمار در مورد نحوه­ی مصرف دارو با پزشک خود مشورت نماید.

سرگیجه واقعی

چنان­که در اول بحث اشاره شد، سرگیجه به احساس چرخش یا حرکت محیط در اطراف فرد اطلاق می­شود.

اگر به همراه سرگیجه، وِزوِز گوش، تهوع و استفراغ شدید و کاهش شنوایی وجود داشته باشد؛ معمولاً علت آن، بیماری در گوش داخلی است.

هرگاه سردرد، دوبینی، تاری دید، بی­حسی در صورت یا دست و پا و یا اختلال تعادل در حرکات و راه رفتن با سرگیجه همراه شود؛ احتمال بیماری در دستگاه عصبی مرکزی شامل مغز، مخچه و ساقه مغز بیشتر خواهد بود.

از این­رو سرگیجه می­تواند علامت مشکل جدی­تری باشد که باید با مراجعه به پزشک، بررسی و درمان شود.

در این­جا لازم است به نوعی از سرگیجه­های شایع که سرگیجه خوش خیم نام دارد، اشاره کنیم:

این نوع سرگیجه می­تواند در هر سنی بروز نماید. فرد مبتلا معمولاً با حرکت سر یا خوابیدن به پهلو بر روی یک گوش، دچار سرگیجه شدید ناگهانی می­شود که کوتاه مدت ـ در حد یک تا دو دقیقه ـ است و خود به خود بهبود می­یابد. ممکن است این حملات در طول روز چند مرتبه اتفاق بیفتد و پس از چند روز یا حداکثر چند هفته به طور خود به خود نیز بهبود ­یابد. مشکل دیگری همراه با این سرگیجه وجود ندارد، و ممکن است به دنبال یک عفونت ویروسی یا ضربه به سر بروز کند، ولی در بسیاری از موارد دلیل واضحی برای آن پیدا نمی­شود. علت بیماری؛ تغییرات دستگاه تعادلی گوش داخلی است. این سرگیجه می­تواند پس از چند ماه یا سال، دوباره تکرار شود. در صورت تکرار، مراجعه به پزشک و بررسی علت توصیه می­شود، اگر چه معمولاً نگران کننده و مهم نیست. درمان این نوع سرگیجه­ی خوش خیم، استراحت و مصرف داروهایی است که بر دستگاه تعادلی گوش داخلی اثر آرام­بخش دارد. ورزش­ نیز جهت کاهش تحریک­پذیری دستگاه تعادلی گوش داخلی و پیش­گیری از تکرار حملات مفید است.

باید افرادی که مبتلا به فشار خون بالا، بیماری قلبی، چربی خون بالا و دیابت هستند، در صورت بروز هر نوع سرگیجه حاد به پزشک مراجعه نمایند، چون ممکن است نشانه­ای از اختلال خونرسانی به مغز و گاهی مقدمه برای سکته مغزی باشد.

همچنین لازم است فرد مبتلا به سرگیجه، در صورت طولانی شدن مدت آن به پزشک متخصص بیماری­های مغز و اعصاب رجوع کند.

در پایان یادآور می­شویم که اگر چه ممکن است سرگیجه شدید باشد و باعث اضطراب و ترس در افراد شود، ولی در مواردی کاملاً خوش­خیم است. سرگیجه­ای که نیازمند توجه و دقت بیشتر و مراجعه به متخصص بیماری­های مغز و اعصاب است؛ همراه مشکلات ذیل بروز می­نماید:

سردرد، اختلال بینایی به شکل تاری دید یا دوبینی، احساس گزگز، مور مور یا بی­حسی در صورت یا دست و پا، اختلال تعادل واضح در حرکات، اختلال در بلع غذا یا ادای کلمات و تغییر صدا. به عبارت ساده­تر اگر با سرگیجه، مشکل عصبی دیگری همراه باشد، باید توسط پزشک مغز و اعصاب ویزیت شود.

در صورت کاهش شنوایی یا وزوز گوش، مراجعه به متخصص گوش و حلق و بینی یا مغز و اعصاب ضروری است.

احساس منگی و گیجی، همراه با اضطراب و شرایط نامتعادل روحی، با اصلاح وضعیت روانی خود به خود بهبود می­یابد و در اکثر اوقات نیاز به مراجعه به متخصص مغز و اعصاب نیست، ولی در صورت تداوم مشکلات روانی، معاینه و درمان توسط متخصص بیماری­های اعصاب و روان لازم است

   + فرزانه (ربابه)دریاباری - ٥:٥۱ ‎ب.ظ ; ۱۳۸۸/٦/٢٦